Historia

HISTORIA

 

Najstarsze ślady osadnictwa na terenie gminy pochodzą z okresu neolitu (ok.3 000 - 2 500 r. pne.), powstałe na prawdopodobnym styku kultur pucharów lejkowatych i ceramiki dołkowo- grzebykowej.
Sporo śladów z kolejnych epok i okresów pozostawili mieszkańcy tego obszaru szczególnie z epoki brązu - kultury łużyckiej (prasłowiańskiej) oraz epoki wczesnego żelaza.
Radykalne zmiany przyniosło dotarcie na Mazowsze ludności słowiańskiej (VI w.), utrzymującej się głównie z rolnictwa, a więc nastawionej na trwałe osadnictwo. Były to grupy nieliczne i dlatego na podkreślenie zasługuje fakt, że na terenie gminy odnaleziono dwa ślady tego osadnictwa.
Okres średniowiecza przynosi intensywny rozwój osadnictwa, a jednocześnie kształtuje wyjątkową specyfikę dzisiejszej gminy Regimin. Na początku XII wieku rozpoczął się proces nadawania rycerstwu i możnowładcom ziemi książęcej, co doprowadziło w skutkach do powstawania majątków wyłącznie szlacheckich, właściwie bez osadnictwa drobnoszlacheckiego. Rozwój tych terenów uwarunkowany był (podobnie jak dzisiaj) wzrostem znaczenia grodu w Ciechanowie, jednego z najznaczniejszych na Mazowszu. Czynnikiem hamującym rozwój tych terenów były najazdy Prusów, Jaćwingów, Litwinów, później zaś także Krzyżaków. Najdotkliwsze z nich miały miejsce w XIII i XIV wieku.
W 1329 roku zaistniała nieco groteskowa sytuacja, gdyż król czeski Jan Luksemburski zhołdował księstwo płockie i Łydynia stała się granicą państwową między Mazowszem a władztwem Korony Czeskiej. W okresie tym część mieszkańców dzisiejszej gminy Regimin była więc poddanymi...króla czeskiego. Podobna sytuacja miała miejsce w 1351 roku, gdy Kazimierz Wielki włącza księstwo płockie do Polski, zaś Mazowsze staje się samodzielnym państwem. W latach 1384-99 ponownie Łydynia staje się granicą państwową, bowiem książę płocki Siemowit IV tereny leżące na wschód od tej rzeki, a przynależne do Ziemi Zakrzeńskiej oddaje w zastaw Krzyżakom. W Regiminie władali więc rycerze z czarnym krzyżami na płaszczach, zaś w Lekowie stacjonowali rycerze mazowieccy.

 


Kościół w Lekowie


Lekowo jest miejscowością, w której powstała jedna z najwcześniejszych na Mazowszu wiejskich parafii. Miało to miejsce w końcu XIII wieku i jest dowodem na znaczne zaludnienie tego obszaru. Parafia lekowska jest bowiem położona bardzo blisko Ciechanowa i utrzymanie tak blisko od siebie leżących parafii wymagało dużych możliwości finansowych parafian. Uposażeniem proboszcza lekowskiego pozostawał aż do 1864 roku leżący po drugiej stronie Łydyni Regimin. 

 


Ołtarz w Lekowie

 

Już w 1402 r. erygowano kolejną parafię - w Zeńboku, co dowodzi silnego zwiększenia zaludnienia, skoro musiano powołać nowy ośrodek duszpasterski.

 


Kościół w Zeńboku

 

 Pierwsze zapisy w dokumentach świadczące o istnieniu Regimina i Lekowa pochodzą z 1385 roku.

 


Kościół w Koziczynie

 

Trochę później, bo w 1396 roku wzmiankowano Koziczyn, w którym najprawdopodobniej na pocz. XV erygowano kolejną parafię.

 


Dzwonnica w Koziczynie

 

Wiek XIV, XV i XVI to okres intensywnego rozwoju osadnictwa i prosperity gospodarczej terenów dzisiejszej gminy Regimin. Zapotrzebowanie na zboże, drewno i produkty rolne, szczególnie po włączeniu Pomorza Gdańskiego do Polski, sprzyjały tym procesom. Powstają kolejne miejscowości - Lekówiec, Kalisz, Kozdroje, Lipa, Mieczyki, Włosty - zakładane na terenach po wykarczowaniu lasów.
Okres od wieku XVI, aż po „Potop" szwedzki to czas intensywnego rozwoju gospodarki folwarcznej, zaś wyjątkiem w tym względzie była wieś Pniewo, którą zamieszkiwała szlachta zagrodowa. Dobra sytuacja gospodarcza dziedziców trwała do 1655 roku, gdy najazd szwedzki spowodował zapaść gospodarczą także na terenie dzisiejszej gminy Regimin. Areał upraw sprzed „Potopu" udało się przywrócić dopiero ok. 1800 roku. Poprawie sytuacji nie sprzyjały bowiem kolejne wojny i epidemie (np. w roku 1708) oraz upadek Ciechanowa, jako ośrodka administracyjnego i gospodarczego regionu.
Sytuacja ulega poprawie w II poł. XVIII wieku, gdy wzrasta aktywność miejscowych ziemian, ożywia się handel i produkcja rolna. Dowodem wzrostu gospodarczego jest podjęcie w tym okresie inwestycji kościelnych: budowy obecnego kościoła w Lekowie (1772), istniejącego do dzisiaj kościoła w Koziczynie (1780) oraz wzniesienia murowanej świątyni w Zeńboku (1798) odbudowanej w szybkim tempie po pożarze drewnianego kościoła w 1773 roku.
Okres po rozbiorach, szczególnie czasy Królestwa Polskiego, przyniosły wiele zmian, szczególnie w zakresie rolnictwa. Powstało Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, udzielające pożyczek na rozwój gospodarki. Odchodzono od trójpolówki, wprowadzano uprawy ziemniaka, buraków cukrowych, budowano wiatraki, zakładano sady i ogrody. Modernizacją objęto drogi, m.in. przechodzące przez Pawłowo, Szulmierz i Kalisz. Powstanie Listopadowe zahamowało te procesy.
W okresie międzypowstaniowym uwidacznia się proces powstawania na dzisiejszym obszarze gminy wielkiej własności. Do dóbr opinogórskich włączone zostały w 1834 r. Lekowo i las Modełka. Ważnym z punktu widzenia miejscowego krajobrazu faktem było też przenoszenie cmentarzy grzebalnych poza teren kościoła.
Powstanie Styczniowe zostawiło trwały ślad w dziejach gminy Regimin, tak z powodu toczonych tu potyczek, jak i udziału mieszkańców w wydarzeniach z lat 1861-64. Najbardziej znanym epizodem z tego okresu była bitwa stoczona Rosjanami w Zeńboku 8 września 1863 r. przez oddział Zygmunta Padlewskiego. Zginęło w niej ok. 100 powstańców, spłonęło pół wsi i zabudowania plebańskie.
Wielu mieszkańców brało udział w organizacji powstania i brało bezpośredni udział w walkach. W bitwie pod Rydzewem 8 sierpnia 1863 r. poległ 18-letni Jan Mościcki (stryj Prezydenta RP), którego ojciec, Walenty, właściciel Klic wystawił własnym kosztem oddział ułanów. Powstanie wspierali nie tylko ziemianie, ale także ludność wiejska. Brał w nim udział m.in. Franciszek Dobrzeniecki, jeden z najdłużej żyjących weteranów Powstania.
Dla mieszkańców gminy niezwykle istotnym wydarzeniem było wprowadzenie reformy uwłaszczeniowej w 1864 roku. W lokalnym krajobrazie zniknęły niektóre majątki (np. Jarluty Duże), zaś powstały nowe osady (np. Mościce). Reforma administracyjna z 1867 r. spowodowała powstanie dużej gminy z siedzibą w Regiminie.
Dla miejscowej grupy ziemian lata do 1885 roku były okresem prosperity. Wiązało się to m.in. z budową Kolei Nadwiślańskiej, wzrostem opłacalności hodowli i upraw zbożowych. W tym okresie powstają okazałe murowane dwory w Szulmierzu (1870-80), Grzybowie (1880), czy wręcz pałacowe założenie w Koziczynie. Po okresowym załamaniu gospodarczym od 1895 r. powraca dobra koniunktura gospodarcza. Skutkuje ona upiększaniem otoczenia dworów (parki, sady, uporządkowanie zabudowy folwarcznej) oraz rozwojem sieci dróg.
Wyjątkowy charakter na terenie gminy Regimin miały wydarzenia z lat 1905-06. Przybrały one charakter walki o przywrócenie języka polskiego w szkołach i urzędach. Szczególną aktywność w tym zakresie przejawiał właściciel majątku Koziczyn Brunon Tyszka. W 1906 r. Józef Włodek, dzierżawca folwarku Lekowo, doprowadził do powstania w Lekowie placówki Polskiej Macierzy Szkolnej. Z inicjatywy Michała Bojanowskiego powstaje Kółko Rolnicze w Klicach (1906). Na terenie gminy doszło także do najliczniejszych na obszarze Północnego Mazowsza strajków pracowników folwarcznych. Odnotowano je m.in. w Szulmierzu, Lipie, Koziczynie, Kotermaniu.
Ogromny wkład w rozwój życia społecznego, gospodarczego i oświatowego gminy i całego regionu mieli w tym okresie także właściciel Klic - Michał Bojanowski, proboszcz lekowski - ks. Antoni Gutkowski , właściciel majątku Grzybowo - Tadeusz Zawadzki, właściciel Targoń - Stanisław Wilcz. Z ich inicjatywy powołano do życia jedne z najstarszych w powiecie Straże Ogniowe w Lekowie i Regiminie (powstały w 1913 r.), założono kilkanaście szkółek PMS. Dzięki inicjatywie społecznej (ks. A.Gutkowski, M.Bojanowski, J.Włodek) powstaje w Lekowie ośrodek opiekuńczy dla dzieci i sierot funkcjonujący w latach 1914-17 - wyjątkowy przykład na terenie całego regionu.
Okres I wojny światowej spowodował duże zniszczenia w zabudowie, dewastację pól i znaczny ubytek ludności. Wynikało to z faktu, że w okresie od października 1914 do lipca 1915 roku przez teren gminy przebiegała linia frontu, na której dochodziło do częstych walk i potyczek (m.in. ofensywa niemiecka w rejonie Pawłowa).
Odzyskanie niepodległości w 1918 roku nie oznaczało dla mieszkańców gminy powrotu do lat spokoju i rozwoju. Na początku sierpnia 1920 r. dotarły tutaj oddziały bolszewickie, ale już w kilkanaście dni później zostały wyparte przez wojska polskie. Do bitwy z bolszewikami doszło 20 sierpnia w rejonie Pawłowa i Lasów Lekowskich, gdzie 18 Dywizja Piechoty rozbiła bolszewicką 54 Dywizję Strzelców Pieszych.
Odwrót bolszewików pozwolił na przystąpienie do odbudowy zniszczeń wojennych. Intensywne zmiany w krajobrazie gminy nastąpiły szczególnie w latach 1923-30. Zbudowana została wówczas, uruchomiona w 1923 r., linia kolejki wąskotorowej, biegnąca od Ciechanowa przez Grzybowo, Regimin, Zeńbok do Gruduska. Pojawiły się słupy łączności telefonicznej. Powstało wiele nowych, najczęściej drewnianych domów mieszkalnych, krytych dachówką lub blachą. Modernizacji poddawano zabudowę mieszkalna i gospodarczą wchodzącą w skład folwarków.
Na podkreślenie zasługuje wysoka aktywność społeczna miejscowych ziemian i inteligencji. Z ich inicjatywy powstaje w 1929 roku Spółdzielnia Mleczarska w Lekowie, Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców prowadzące sklep w Lekowie (1919), Spółdzielnia Pożyczkowo Oszczędnościowa (1919). Aktywnie działa Koło Ziemianek, utworzone jeszcze w 1912 roku z inicjatywy Jadwigi Bojanowskiej z Klic oraz Koło Gospodyń Wiejskich. Dwory są także propagatorami postępu w dziedzinie kultury rolnej. Właściciele majątków zapoczątkowują proces melioracji gruntów, są pionierami we wprowadzaniu nowych upraw, zapoczątkowują mechanizację rolnictwa.
Kryzys ekonomiczny lat 30-tych znacznie osłabił te działania i dopiero po 1935 roku zarysowały się pozytywne tendencje w dominującej na terenie gminy gospodarce rolnej. Wybuch II wojny światowej zniweczył jednak nadzieje na dalszy rozwój.
Działania wojenne września 1939 r. ominęły teren gminy i nie spowodowały poważnych zniszczeń. Regimin, wraz z całym północnym Mazowszem został włączony 26 X 1939 r. do Prus Wschodnich jako Rejencja Ciechanowska. Długofalowa polityka wobec tych ziem miała doprowadzić do ich germanizacji. Pierwszym etapem było wyniszczenie inteligencji i ziemiaństwa, czego doświadczyli także mieszkańcy naszej gminy. Wywiezieni i zamordowani zostali m.in. Tadeusz Zawadzki, właściciel Grzybowa, Władysław Kubicki, dyrektor szkoły w Regiminie, Tadeusz Tarnowski - dzierżawca majątku Lekowo. Majątki ziemskie przejęte zostały w zarząd niemiecki, zaś ich właściciele wysiedleni. Metodę wysiedleń zastosowano także w stosunku do dużej grupy ludności wiejskiej.
W okresie okupacji nie działały na terenie gminy oddziały partyzanckie, ale istniały struktury organizacji podziemnych, szczególnie Armii Krajowej. W niewielkim majątku Maliniak k.Pawłowa znajdowała się siedziba Inspektoratu AK na Prusy Wschodnie. Właściciele majątku, rodzina Rzewuskich, aktywnie działała w strukturach AK. Do historii przeszła postać 15-letniego Adama Rzewuskiego ps. „Burza", który na wiosnę 1944 r. został ranny w potyczce z niemiecką żandarmerią w Lesie Lekowskim, a następnie zamordowany przez Niemców na posterunku w Lekowie.
Wkroczenie Armii Czerwonej na obszar gminy w styczniu 1945 roku przyniosło radykalne zmiany, rujnujące dotychczasowy porządek społeczny i polityczny. Już wiosną tegoż roku przystąpiono do parcelacji majątków, których na terenie gminy była znacząca ilość. Część gruntów przeznaczono na utworzenie Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Klicach, większość rozparcelowano między bezrolnych i małorolnych chłopów. „Resztówki" majątków - dwory i ich otoczenie - przeznaczano na cele społeczne: zazwyczaj mieszkania lub szkoły. Wyposażenie dworów systematycznie grabiono lub niszczono tak w czasie wojny, jak i po jej zakończeniu. Właściciele majątków zostali zmuszeni do opuszczenia nie tylko swoich siedzib, ale też terenu powiatu ciechanowskiego. Dewastacji i zniszczeniu uległa więc wielka część dorobku kulturalnego i historycznego gminy, jaką przez stulecia tworzyła warstwa ziemian, mająca ogromny wpływ na dzieje gminy Regimin.
Warto zaznaczyć, że po 1945 roku teren gminy był obszarem działania kilku grup zbrojnego podziemia, w tym najsłynniejszego na Mazowszu oddziału Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem Mieczysława Dziemiaszkiewicza ps. „Rój". Największymi akcjami zbrojnego podziemia był atak na posterunek MO w Regiminie oraz udany zamach na szefa ciechanowskiego UB w Pniewie Wielkim (12 VII 1948 r.)

Ród Rzewuskich z Maliniaka

Ród Rzewuskich sięga korzeniami XVI wieku, a wywodzi się z Podlasia, gdzie w powiecie bielskim znajdowała się ich rodowa wieś „Rzewuski". W 1924 r. potomkowie tego rodu osiedlili się na obrzeżach lasu lekowskiego, w Maliniaku, niedaleko Pawłowa. Była to rodzina Władysława Rzewuskiego, prawnuka z bocznej linii hr. Henryka Rzewuskiego - znanego w XIX w. pisarza, autora m.in. powieści „Listopad".


Rzewuski wraz z rodziną przybył na Maliniak aż z Fastowa pod Kijowem. W tymże Maliniaku, w posiadłości hr. Władysława Rzewuskiego w 1943 roku został utworzony ośrodek działalności konspiracyjnej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej a potem Inspektorat Armii Krajowej obejmujący trzy obwody: ciechanowski, mławski i działdowski.